Tuesday, September 22, 2009

कधी सांज ढळत असताना...

तो अगदी तन्मयतेने बोलत होता. मीही त्याचं बोलणं एखादया शहाण्या श्रोत्यासारखं ऐकत होतो.

"ते गाणं म्हणजे केवळ प्रेयसीने प्रियकराला घातलेली आर्त साद नाही. तो एका आईने आपल्या गर्भातल्या बाळाशी साधलेला संवाद आहे. भक्ताने शांत अशा गाभार्‍यामध्ये बसून केलेली देवाची आर्त विनवणी आहे. आता या सुरुवातीच्या ओळीच घे ना.

कभी शाम ढले तो मेरे दिलमें आजा ना
कभी चांद खिले तो मेरे दिलमें आजा ना
मगर आना ईस तरहसे के यहासे फीर ना जाना


संध्याकाळची कातरवेळ असो वा अगदी चतुर्थीची रात्र असो, इवलीशी चंद्रकोर हळूहळू आकाशात वर येत असो, माझं मन अगदी व्याकुळ झालेलं असतं. तुझ्याशी एकरुप व्हावं, माझं मीपण तुझ्यात विरून जावं. ईतकं की मला माझ्या अस्तित्वाची जाणिव राहू नये.

गर्भातल्या बाळाचे हुंकार किंवा त्याच्या हालचाली मातेला अगदी असेच आपलं अस्तित्व विसरायला लावतात. तू कधी श्रीधर कवीने लिहिलेलं हरीविजय किंवा या ओवीबद्ध हरीविजयाचं हरीविजय कथासार हे सुलभ मराठी रुपांतर वाचलं आहेस? देवकीच्या आठव्या बाळाच्या जन्माची वेळ जवळ आलेली असते. तो मथुरेतला तुरूंग, ज्यानं याधी सात बाळांचे मृत्यू पाहीलेले आहेत, तो हताश वसूदेव, ज्याला निदान हा आठवा तरी वाचावा या चिंतेने ग्रासलेलं आहे. आणि देवकी? ती मात्र या सार्‍यापासून अलिप्त आहे. ती त्या आठव्याशी एकरूप झालेली आहे. बाहेरच्या जगाचा, वास्तवाचा तिला विसर पडलेला आहे. पोटातल्या विधात्याच्या गर्भाचं तेज तिच्या चेहर्‍यावर पसरलेलं आहे. जणू "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" म्हणणारा योगीश्वर कृष्ण आपल्या जन्माआधीच आपल्या जन्मदात्रीच्या नजरेसमोर उभा राहीला आहे...

आणि भक्ताचं देवाशी असलेलं नातं याहून वेगळं असतं का? त्याला तर संध्याकाळच काय पण तिन्ही काळ भगवंतच दिसत असतो. नव्हे, भगवंताहून वेगळे असे अस्तित्व त्याला नसतेच. आता ही नामदेवांच्या अभंगाचीच ओळ पाहा

तुझे ठायी माझे मन, माझे ठायी तुझा प्राण
नामा म्हणे अवघे, विठ्ठलची झाले


भक्त परमेश्वराला सांगत असतो की मी तुझ्यापासून वेगळा नाहीच. मी म्हणजे तू आणि तू म्हणजे मी. माझं मीपण आता उरलेलंच नाही...

तू नही हैं मगर फीरभी तू साथ हैं,
बात हों कोईभी, तेरीही बात हैं
तूही मेरे अंदर हैं, तूही मेरे बाहर हैं
जबसे तुझको जाना हैं, मैने अपना माना हैं


तसा तू रुढार्थाने ईथे नाहीस. पण तरीही तू माझ्या सोबत आहेस असंच मला वाटतं. माझ्या मनात काही विचार चालू असेल तर तुझाच आहे. मी जर कुणाशी काही बोलत असेल तर त्या बोलण्यामध्येही तूच डोकावत असतोस. माझ्या देहात, माझ्या देहाच्या बाहेर, सगळीकडे तूच आहेस.

बाळाच्या जन्माची वेळ तशी लांब असते. पण बाळाच्या आईची नव्या पाहुण्याच्या स्वागतासाठी केव्ह्ढी लगबग चालू असते. जणू काही बाळ ईथे आहे असंच समजून ती त्याच्यासाठी अंगडी टोपडी शिवते. त्याच्यासाठी पाळण्याची शोधाशोध सुरू करते. भिंतीवर टांगलेल्या कॅलेंडरमधलं गोंडस बाळ जणू आपलंच बाळ आहे असं समजून त्याच्याशी हितगुज करते. ते चित्रातलं बाळ ही केवळ एक प्रतिमा असूनही आई त्याच्यामध्ये आपल्या बाळाला पाहते. येणार्‍या जाणार्‍या प्रत्येक नातलगाला कितवा महिना चालू आहे हे लाजून सांगते. "पोटात खुप त्रास देतो का गं" असं कुणी विचारताच मनोमनी सुखावते. तिच्या देहाच्या आतमध्ये तर तो असतोच पण तिच्या बाह्यशरीरावर सुद्धा त्याच्या अस्तित्वाच्या खुणा दिसत असतात. तो येणार आहे हे तिला ज्या पहिल्या ओकारीमुळे कळतं अगदी त्या क्षणापासून तिच्या जगण्याला एक वेगळाच अर्थ मिळालेला असतो. कधी तिला कळतं की तिचं बाळ ही तिची लेक असणार आहे. आपल्या या लेकीच्या पोटात असण्याने ती मोहरून जाते. आपल्या लेकीच्या स्वप्नांमध्ये हरवून जाते. ती रुसली आहे अशी कल्पना करून तिची समजूत घालण्याचा प्रयत्न करते.

सोनुले तानुले सानुले माझे, रुसशी किती गं बाई
का गं धरला ईतका अबोला, आहे मी तुझी आई


भक्ताला भगवंत आपल्यापासून दूर आहे असं कधी वाटतंच नाही. त्याच्या दृष्टीने सार्‍या चराचराला तो व्यापून उरला आहे. पाना फुलांत, नदी नाल्यात सगळीकडे तोच आहे.

कांदा मुळा भाजी अवघी विठाबाई माझी
लसण मिरची कोथंबिरी अवघा झाला माझा हरि


सुंदर ते ध्यान, उभे विटेवरी, कर कटावरी ठेऊनिया. पण ते सावळं सगुण रुप पाहण्यासाठी त्याला पंढरपूरला जावं असं वाटत नाही...

रात दिन की मेरी दिलकशी तुमसे हैं
जिंदगी की कसम, जिंदगी तुमसे हैं
तुमही मेरी ऑंखे हो सुनी तनहा राहोंमें
चाहे जितनी दुरी हों, तुम हों मेरी बाहोंमें


माझ्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण तुझा आहे, नव्हे माझं आयुष्यच तुझं आहे. आयुष्याच्या या खडतर प्रवासात तुझी मला साथ आहे. तू माझ्यापासून कितीही दुर असलास तरी माझ्या कुशीत, मिठीत आहेस असंच वाटतं.

बाळाच्या चाहूलीने आईची दुनियाच बदलून जाते. तिचा दिवस, तिची रात्र केवळ त्या चिमुकल्याच्या जाणिवेने उल्हासित होऊन जाते. आता तिचं आयुष्य हे त्याच्या आयुष्यापासून वेगळं नसतंच. कारण तिच्या जगण्याला आता एक नवं कारण मिळणार असतं. तो तिच्यापासून अजून जरी रुढार्थाने दुर असला तरी तो जणू तिच्या कुशीत खेळत असतो.

आणि भक्ताला काय बरे वाटते? ते तुकोबांच्या शब्दातच बघ ना,

जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती
चालविसी हात धरुनिया
चालो वाटे आम्ही तुझाचि आधार
चालविसी भार सवे माझा


... शब्दांकडे पाहू नको, त्यांच्या अर्थाकडे पाहा. ते शब्द कुठून आले हे पाहू नको, त्यांनी तुला काय दिलं हे पाहा. आयुष्य कसं जगावं हे सांगण्यासाठी तुकारामांचे अभंग किंवा ज्ञानदेवांच्या ओव्या वाचायलाच हव्यात असं काही नाही. ते काम एखादं चित्रपटाचं गीतही करू शकतं. फक्त त्या गीताच्या शब्दांमध्ये तेव्हढी ताकद हवी.

तो बोलत होता. मी त्याच्या चेहर्‍याकडे एकटक पाहत होतो. आज एका संगणक अभियंत्यामध्ये मी प्रवचनकार पाहीला होता...

(लेखामध्ये उल्लेख केलेलं गाणं २००२ सालच्या लकी अली अभिनीत "सुर" या चित्रपटातील आहे.)

1 अभिप्राय:

Dipali said...

सतीश,
अभिप्रायाबद्दल व माझ्या लहानश्या ब्लॊग ला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद....

तुमचा ब्लॊग ओझरता नजरेखालुन घातला...छान लिहिल आहे तुम्ही.... पुन्हा भेट नक्की देईन....

पुढील लिखाणासाठी शुभेच्छा......!!!